Балаларға арналған промпт-инжиниринг: ЖИ-мен қалай сөйлесу керек

Промпт-инжиниринг дегеніміз — жасанды интеллектпен (ЖИ) «дұрыс сөйлесу» өнері. Бұл — ChatGPT, Midjourney сияқты нейрожелілерге нақты және түсінікті тапсырма беру дағдысы. Оны бір құрал сияқты елестетіңіз: егер сіз балғаны дұрыс ұстай білсеңіз, шегені оңай қағасыз. Сол сияқты, егер балаңыз ЖИ-ға дұрыс «промпт», яғни сұраныс жаза білсе, ол мектептегі күрделі есепті шығаруға көмектесетін жеке репетиторға, шығармашылық идеялар беретін кеңесшіге немесе жаңа ойын ойлап табатын серіктеске айналады. Бұл дағды балаңызға тек технологияны тұтынып қана қоймай, оны өз мақсаттарына жету үшін басқаруға мүмкіндік береді. Ол ақпаратты тезірек табуды, үй тапсырмасын сапалы орындауды және өз ойын жүйелі түрде жеткізуді үйренеді. Бұл — болашақ мамандықтар үшін қажетті, 21-ғасырдың сауаттылығы деуге болады.

Промпт деген не? Оны жай сөзбен түсіндірейік

Кейде ата-аналар «промпт-инжиниринг» деген сөзді естігенде, бұл программалау сияқты күрделі техникалық термин деп ойлайды. Шындығында, бәрі әлдеқайда қарапайым. Промпт — бұл сіздің жасанды интеллектке жазған кез келген сұрауыңыз, бұйрығыңыз немесе тапсырмаңыз.

Жасанды интеллектке арналған нұсқаулық

Жасанды интеллектті өте ақылды, бірақ тәжірибесі аз тағылымгер (стажер) деп елестетіп көріңіз. Оның қолында әлемдегі барлық ақпарат бар, бірақ сіз оған не істеу керектігін нақты айтпасаңыз, ол шатасып қалуы мүмкін.

Мысалы, сіз оған «Тарих туралы жаз» десеңіз, ол қай елдің тарихы, қай кезеңі, кімге арнап жазу керектігін білмейді. Нәтижесінде сіз күтпеген, жалпылама ақпарат аласыз. Ал егер «Сен — тарихшысың. 5-сынып оқушысына Қазақстандағы Сақтар дәуірі туралы қызықты 5 фактіні тізім түрінде жазып бер» десеңіз, ЖИ сіздің тапсырмаңызды дәл орындайды. Міне, осы екінші сұраныс — сапалы промпттың үлгісі.

Неліктен бұл дағды балаңыз үшін маңызды?

Балаңыздың ЖИ-мен дұрыс сөйлесе білуі оған көптеген артықшылық береді:

• Оқудағы көмекші: Кез келген күрделі тақырыпты (мысалы, физикадағы термодинамика заңдарын немесе ЕНТ-да келетін логарифмдерді) қарапайым тілмен түсіндіріп беретін жеке ұстазға айналады.
• Шығармашылықты дамыту: ЖИ жаңа әңгіменің сюжетін құруға, сурет салуға идеялар беруге немесе мектептегі іс-шараға сценарий жазуға көмектеседі.
• Уақытты үнемдеу: Интернеттен сағаттап ақпарат іздегенше, нақты сұраныс арқылы қажетті деректі бірнеше секундта алуға болады.
• Сыни ойлауды дамыту: Жақсы промпт құрастыру үшін бала алдымен не қалайтынын нақтылап, ойын жинақтап, тапсырманы логикалық тұрғыдан дұрыс құруды үйренеді. Қазірдің өзінде Қазақстанда балаларға арналған ЖИ курстары осы дағдыға ерекше назар аударады.

Жақсы промпттың «сиқырлы» формуласы: РМКФ

Ең жақсы нәтижеге жету үшін біз AI Trend мектебінде оқушыларға төрт бөліктен тұратын қарапайым формуланы үйретеміз. Оны есте сақтау оңай — РМКФ (Рөл, Міндет, Контекст, Формат).

1. Рөл: ЖИ-ға кім болатынын айтыңыз

Тапсырманы бастамас бұрын, ЖИ-ға белгілі бір рөл беріңіз. Бұл оның жауап беру стилін, лексикасын және жалпы көзқарасын анықтайды.

Мысалы:

• «Сен — тәжірибелі маркетологсың...»
• «Сен — 10 жылдық тәжірибесі бар ағылшын тілі мұғалімісің...»
• «Өзіңді Абай Құнанбайұлының орнына қойып көрші...»
• «Сен — балаларға арналған ғылыми-фантастикалық әңгімелер жазатын жазушысың...»

Рөл беру арқылы сіз ЖИ-ды белгілі бір саладағы сарапшы ретінде әрекет етуге бағыттайсыз.

2. Міндет: Не істеу керектігін нақтылаңыз

Бұл — промпттың негізгі бөлігі. ЖИ-дан не қалайтыныңызды анық және түсінікті етіп жазыңыз. «Жаз», «айтып бер» деген сияқты жалпы етістіктердің орнына нақты әрекетті білдіретін сөздерді қолданған жөн.

Мысалы:

• «Талдау жаса...»
• «10 идеяның тізімін жаса...»
• «Салыстырмалы кесте құрастыр...»
• «Маған қадамдық нұсқаулық жазып бер...»
• «Осы мәтіндегі негізгі ойды 3 сөйлеммен қорытындыла...»

3. Контекст: Қосымша ақпарат пен шектеулер беріңіз

Контекст — бұл тапсырманы толықтыратын кез келген қосымша ақпарат. Ол ЖИ-ға сіздің не күтетініңізді тереңірек түсінуге көмектеседі. Контекстке мақсатты аудитория, тақырыптың егжей-тегжейі, маңызды детальдар және шектеулер кіреді.

Мысалы:

• «...бұл әңгіме 12 жастағы балаларға арналған.»
• «...басты кейіпкер — Алматыда тұратын, робот техникасына қызығатын қыз.»
• «...ЕНТ-ға дайындалып жатқан оқушы үшін түсінікті тілде болсын.»
• «...жауабыңда күрделі ғылыми терминдерді қолданба.»

4. Формат: Нәтижені қандай түрде алғыңыз келеді?

Тапсырма орындалғаннан кейін нәтижені қандай пішінде алғыңыз келетінін көрсетіңіз. Бұл ақпаратты реттеуге және қабылдауға ыңғайлы етеді.

Мысалы:

• «...нөмірленген тізім түрінде.»
• «...екі бағаннан тұратын кесте ретінде.»
• «...майнд-карта (mind map) форматында.»
• «...қысқа абзацтарға бөліп жаз.»
• «...достық, бейресми хат стилінде.»

РМКФ формуласын біріктіргенде, міне осындай күшті промпт шығады:
«Сен — ЕНТ-ға дайындайтын тәжірибелі химия пәнінің мұғалімісің (Рөл). Маған органикалық химиядағы изомерлер тақырыбын түсіндіріп бер (Міндет). Мен бұл тақырыпты мектепте өткенде дұрыс түсінбеген 11-сынып оқушысымын, сондықтан өмірден мысалдар келтір (Контекст). Ақпаратты негізгі ережелер, мысалдар және есте сақтауға арналған қысқаша кеңестер деп бөлінген үш бөлімдік құрылымда жаз (Формат).»

Оқуға арналған 15+ промпт мысалдары

Теориядан практикаға көшейік. Міне, сіздің балаңыз оқу процесін жеңілдету және қызықты ету үшін қолдана алатын бірнеше дайын промпт үлгісі.

ЕНТ-ға және мектеп емтихандарына дайындық

1. Математика: «Сен — математикадан олимпиада жеңімпаздарын дайындайтын жаттықтырушысың. Маған ЕНТ-да жиі кездесетін тригонометриялық теңдеулерді шешудің 5 түрлі әдісін қадамдық нұсқаулықпен көрсет. Әр әдіске бір мысалдан келтір.»
2. Қазақстан тарихы: «Сен — тарих ғылымдарының докторысың. „Жошы Ұлысы мен Алтын Орданың“ саяси құрылымындағы 3 негізгі ұқсастық пен 3 негізгі айырмашылықты салыстырмалы кесте түрінде жасап бер.»
3. Биология: «Сен — генетик-ғалымсың. 10-сынып оқушысына фотосинтез процесін қарапайым тілмен, саты-сатысымен түсіндіріп бер. Процесті көз алдына елестету үшін аналогиялар қолдан.»
4. Шығарма жазу: «Сен — филологсың. Маған Абайдың „Қара сөздерінің“ негізінде „Білім мен ғылым — адамзаттың басты құндылығы“ тақырыбында эссе жазуға арналған жоспар құрып бер. Жоспар кіріспе, негізгі үш бөлім және қорытындыдан тұрсын.»
5. Ағылшын тілі: «Сен — IELTS емтиханын қабылдайтын тәжірибелі мұғалімсің. Маған „The impact of technology on modern society“ тақырыбындағы эссе үшін 5 күшті аргумент (pro) және 5 қарсы аргумент (con) жазып бер. Лексика B2-C1 деңгейінде болсын.»

Күрделі тақырыптарды оңай түсіну

• «Кванттық физикадағы Шредингер мысығы концепциясын 13 жастағы балаға арнап, комикс кейіпкерлері арқылы түсіндіріп бер.»
• «Экономикадағы инфляция деген не? Оны Қазақстандағы бағаның өсуі мысалында, нан мен сүттің құны арқылы қарапайым тілмен түсіндір.»
• «Менімен Сократтық диалог жүргіз. Тақырып: „Бақыт деген не?“. Маған бағыттаушы сұрақтар қойып, ойымды тереңдетуге көмектес.»

Осындай тәсілдер баланың пәнге деген қызығушылығын арттырады. Өйткені, күрделі нәрсені түсінген кезде, оқу процесі ойынға айналады. Бұл туралы біз vibecoding тұжырымдамасына арналған мақаламызда толығырақ жазғанбыз.

Шығармашылыққа арналған промпттар: қиялға ерік беріңіз

ЖИ — тек ақпарат көзі емес, сонымен қатар таусылмайтын шабыт көзі. Балаңыз оны өз шығармашылық жобалары үшін пайдалана алады.

Әңгімелер мен өлеңдер жазу

6. «Сен — Pixar студиясының сценарисісің. Басты кейіпкерлері — Бурабайда өмір сүретін, сөйлей алатын тиін мен кірпі. Олардың сиқырлы тасты іздеуі туралы қысқаша ертегінің сюжетін жаз.»
7. «Егер Алпамыс батыр біздің заманымызға, Астана қаласына тап болса, не болар еді? Оның Бәйтеректі алғаш көргендегі таңданысы туралы қысқаша, күлкілі әңгіме құрастыр.»
8. «Махамбет Өтемісұлының стилінде қазіргі жастардың смартфонға тәуелділігі туралы қысқаша өлең жаз.»

Суреттер мен дизайн идеялары (Midjourney, DALL-E үшін)

Бұл промпттарды мәтін орнына сурет салатын нейрожелілерге қолдануға болады.

• «Ұлттық ою-өрнектермен безендірілген, киберпанк стиліндегі футуристік киіз үй. Фотореализм, 8K, жоғары детализация.»
• «Аспанда қалқып тұрған, таулармен қоршалған Алматы қаласы. Аниме стилі, Макото Синкай туындыларына ұқсас, пастельді түстер.»
• «Балаларға арналған мобильді ойын кейіпкері: домбыра тартып отырған сүйкімді, үлпілдек қар барысы. 3D-рендер, жарқын түстер.»

Айтпақшы, ЖИ көмегімен тек сурет салып қана қоймай, толыққанды ойын жасауға да болады. Бұл туралы біздің арнайы нұсқаулығымыз бар: балаға ЖИ көмегімен ойын жасау туралы мақала.

Сценарийлер мен диалогтар

9. «Сен — стендап-комиксің. Қазақ тойларындағы ысырапшылдық туралы 2 минуттық қысқа монолог жаз.»
10. «Мектеп оқушыларының ата-анасымен өздерінің болашақ мамандығын талқылайтын диалогын жаз. Бала IT саласына, ал ата-анасы дәстүрлі заңгер мамандығына барғанын қалайды. Диалогта екі тараптың да уәждері болсын.»

Ойын және ойын-сауыққа арналған промпттар

ЖИ-мен өткізген уақыт тек пайдалы ғана емес, сонымен қатар өте қызықты болуы мүмкін.

11. Текстік квест: «Менімен текстік квест ойнайық. Сюжет: Мен — Марста жоғалып кеткен ғарышкермін. Сен — менің борттық компьютерімсің. Маған аман қалу үшін жағдайды сипаттап, 3-4 әрекет ету нұсқасын ұсынып отыр.»
12. Викторина: «Сен — „Не? Қайда? Қашан?“ ойынының жүргізушісісің. Маған Қазақстанның географиясы, тарихы және мәдениеті туралы 5 қиын, бірақ логикамен табуға болатын сұрақ дайында. Әр сұрақтан кейін жауабын бірден айтпа, ойлануға бір минут уақыт бер.»
13. Жаңа ойын құрастыру: «Біз 3 доспыз, үйде отырмыз. Қолымызда тек қағаз, қалам және бір ойын сүйегі бар. Осы заттарды қолданып ойнауға болатын қызықты үстел ойынының ережелерін ойлап тап.»
14. Рөлдік ойын: «Сен — мені жұмысқа қабылдау үшін сұхбат алып отырған Google компаниясының HR-менеджерісің. Мен — „промпт-инженер“ позициясына үміткермін. Маған кәсіби сұрақтар қой.»
15. Фильм ұсыну: «Мен „Интерстеллар“, „Матрица“ және „Бастама“ (Inception) фильмдерін ұнатамын. Осыларға ұқсас, бірақ сюжеті күтпеген жерден өрбитін тағы 5 фильм ұсын. Әр фильмге неліктен ұнайтынын қысқаша түсіндір.»

Балалар жиі жіберетін 3 типтік қателік

ЖИ-мен жұмыс істей бастағанда, көпшілік бірдей қателіктерге ұрынады. Олардың алдын алу балаңызға технологияны тиімдірек пайдалануға көмектеседі.

1. Тым жалпылама сұраныстар

Қате: «Машиналар туралы айтып бер.»
Бұл сұранысқа ЖИ қандай машина (жеңіл көлік, жүк көлігі, ойыншық машина?), қандай аспектісі (тарихы, техникалық сипаттамасы, дизайны?) туралы айту керектігін білмейді.

Дұрыс: «Сен — автосарапшысың. Бюджеті 10 миллион теңгеге дейінгі, Алматы қаласының жағдайына сай келетін, отбасылық 3 жаңа кроссоверді салыстырып, кесте түрінде көрсет. Салыстыру критерийлері: отын шығыны, жол талғамайтындығы, жүксалғыш көлемі.»

2. Контексттің болмауы

Қате: «„Hello, how are you?“ деп аудар.»
ЖИ мұны «Сәлеметсіз бе, қалыңыз қалай?» деп ресми түрде немесе «Сәлем, қалайсың?» деп бейресми түрде аудару керектігін білмейді.

Дұрыс: «Ағылшын тіліндегі „Hello, how are you?“ фразасын жақын досыма жазып жатқандай, қазақ тіліне бейресми түрде аудар.»

Контексттің жетіспеушілігі маңызды, себебі ЖИ-мен жұмыс істегенде, әсіресе балалар үшін, қауіпсіздік мәселесін естен шығармау керек. ChatGPT-дің балалар үшін қауіпсіздігі туралы ойланғанда, оған жеке деректерді бермеу сияқты ережелерді түсіндіру маңызды.

3. Бір ғана жауаппен шектелу (итерация жасамау)

Кейде ЖИ бірінші жауабында сіз қалаған нәтижені бермеуі мүмкін. Бұл — қалыпты жағдай. Көптеген балалар бірден бас тартып, «бұл жұмыс істемейді» деп ойлайды.

Дұрыс тәсіл: Нәтижемен қанағаттанбасаңыз, промптты нақтылап, қайта сұраңыз. Мысалы:

• «Бұл жауап тым күрделі болып кетті, 8-сынып оқушысы түсінетіндей етіп қайта жаз.»
• «Тағы 5 идея қос.»
• «Осы мәтінді ресми стильден достық стильге ауыстыр.»

ЖИ-мен диалог құрудан, сұранысты өзгертіп, нақтылаудан қорықпау керек. Бұл — промпт-инжинирингтің негізгі қағидаларының бірі.

Частые вопросы

Промпт-инжиниринг программалау сияқты қиын ба?

Жоқ, мүлдем қиын емес. Программалау үшін арнайы код тілдерін (Python, Java) білу керек болса, промпт-инжиниринг үшін тек өз ана тіліңізде ойыңызды нақты және жүйелі жеткізе білу жеткілікті. Бұл — техникалық дағдыдан гөрі, коммуникациялық дағдыға жақынырақ. Кейде біз мұны программалау мен ЖИ-ді салыстыра отырып, болашақтың екі маңызды дағдысы ретінде қарастырамыз.

Бұл дағды баланың мектептегі оқу үлгеріміне көмектесе ме?

Әрине. Промпт-инжинирингті меңгерген бала үй тапсырмасын тезірек және сапалырақ орындайды, рефераттар мен жобаларға ақпаратты тиімді іздейді, күрделі тақырыптарды түсіну үшін ЖИ-ді жеке репетитор ретінде қолдана алады. Бұл оның оқуға деген ынтасын арттырып, өзіне деген сенімділігін күшейтеді.

Жасанды интеллектті қай жастан бастап үйренген дұрыс?

Біздің тәжірибемізше, 12-13 жас — ең оңтайлы кезең. Бұл кезде балалардың абстрактілі ойлау қабілеті дамып, логикалық байланыстарды құра бастайды. Олар технологияға тез бейімделеді және жаңа білімді губка сияқты сіңіреді. AI Trend мектебіндегі курстар 12-17 жас аралығындағы жасөспірімдерге арналған.

ЖИ-ды қолдану мектепте алдау болып саналмай ма?

Бұл ЖИ-ды қалай қолданғаныңызға байланысты. Егер бала дайын эссені көшіріп алып, өзім жаздым десе, бұл — алдау. Ал егер ол ЖИ-ді эссеге жоспар құру, аргументтерді жинау, тақырыпты тереңірек зерттеу немесе өз жазғанын тексеру үшін қолданса, бұл — білім алудың заманауи құралы. Бұл калькуляторды математикада қолданумен бірдей: ол есептеуді жеңілдетеді, бірақ есептің логикасын сіздің орныңызға құрмайды.

AI Trend мектебінде промпт-инжинирингтен басқа не үйретеді?

AI Trend — бұл Қазақстандағы балаларға арналған жасанды интеллект мектебі және Astana Hub халықаралық технопаркінің резиденті. Біздің курстарымызда балалар тек промпт-инжиниринг негіздерін ғана емес, сонымен қатар нейрожелілердің көмегімен өздерінің визуалды новеллаларын, чат-боттарын, сайттарын және басқа да қызықты жобаларын жасауды үйренеді. Мақсатымыз — балаларды ЖИ-дің пассивті тұтынушысынан оны жасай алатын және басқара алатын тұлғаға айналдыру.

Балаңыздың жасанды интеллект әлеміне алғашқы қадамын жасап, болашақтың ең сұранысқа ие дағдысын меңгеруіне мүмкіндік беріңіз. AI Trend мектебіндегі бар болғаны 1000 ₸ тұратын сынақ сабағына дәл қазір жазылыңыз да, оның жаңа технологиялардың архитекторына айналуына жол ашыңыз!